Đó là cái tên quen thuộc người ta vẫn dùng để gọi thành phố Chinguetti trên cao nguyên Adrar ở Mauritania, kề cận sa mạc Sahara. Với truyền thống lưu giữ các cuốn sách từ Mecca và thế giới Ảrập, Chinguetti có khoảng vài trăm gia đình có thư viện riêng hoặc các tủ sách gồm các sách có niên đại ít nhất từ thế kỷ 10
Ra đời từ năm 776, những người dân đầu
tiên của Chinguetti là dân du mục Abeir trên sa mạc, sau đó tới thế kỷ
13 mới có thêm người Berber Ma rốc và các bộ tộc khác. Nhờ nguồn nước,
một thời Chinguetti đã là ngã ba thông thương giữa Bắc và Tây Phi và
rất phồn thịnh với những tuyến đường buôn bán, những đoàn lạc đà đông
tới 30.000 con chở muối, vàng, chà là và ngà voi cắt qua sa mạc cùng
các thành thị. Ngoài buôn bán, từ Chinguetti cũng có nhiều chuyến lạc
đà và người hành hương tới giáo đường Mecca, khiến bầu không khí ở nơi
đây luôn luôn sôi động.
Đến nay, Chinguetti có khoảng 2.000
dân theo đạo Hồi sống tập trung quanh các ốc đảo trồng cây chà là. Mặc
dù các thư viện và tủ sách gia đình đã mai một nhiều, song chúng vẫn
đem lại cho Chinguetti tiếng tăm là thành phố sách cổ, và người dân
Chinguetti là những người hay chữ. Thực tế, nhiều người Chinguetti có
thể đọc thuộc lòng vài chục cuốn sách và nói được nhiều thứ tiếng
cổ.
Có thể nói, các cuốn sách cổ là niềm
tự hào của người dân Ảrập nói chung và ở Chinguetti nói riêng. Nó cho
thấy sự gắn kết lâu dài của người dân với khoa học, toán học, y học,
mỹ thuật, luật pháp và văn học. Do đó, với người dân Chinguetti,
đây là thứ của cải vô giá, cho dù cảnh nghèo, nhà cửa chật chội, vẫn
không thể chia tách họ với sách.
Một trong các thư viện tư lớn và tốt
nhất ở Chinguetti là thư viện gia đình ông Mohamed Lemine ould
Al-Habot. Ông đang quản lý 1.400 đầu sách viết tay từ thế kỷ 18 và là
các bản viết tay của các học sĩ xưa của Mauritania hoặc do dòng họ đã
thu thập sau mỗi lần hành hương đến Mecca và Ma rốc. Ví dụ, nhà
Al-Habot có sách vào thế kỷ 17 sao lại tác phẩm của hiền triết người
Phoenicia Thales (Miletus) thế kỷ 6 TCN, hay như sách về thiên văn học
của Ai Cập trong 5.000 năm với những minh họa về nhật thực và nguyệt
thực. Nhưng cuốn sách cổ nhất mà nhà Al-Habot lưu giữ là một cuốn sách
tôn giáo từ thế kỷ 11. Ngoài ra, thư viện nhà Al-Habot còn chứa thêm
khoảng 1.000 bản thảo mà những nhà khác gửi nhờ. Nói chung, tất cả sách
đều được viết chữ rất đẹp, được viết bằng mực than pha keo dính Ảrập và
bìa được làm từ da lừa hay linh dương mỏng.
Thư viện nhà Al-Ahmed Mahmoud cũng là
một thư viện lớn, song ít sách hơn, chủ nhà là một giáo viên nói thạo
tiếng Anh và Pháp tên là Saif Al-Islam. Thư viện được đặt ở tầng ngầm
cách mặt đất 5m, có cửa gỗ dầy và bắt đầu lưu trữ sách từ năm 1669. Dễ
dàng tìm thấy tại đây những cuốn Kinh Koran được sách sao nhỏ xíu, nằm
lọt trong lòng bàn tay hay Kinh tân ước thế kỷ 18, kinh của người Do
thái, kinh Phật hay sách luật Sharia bìa bằng vàng lá thế kỷ 15.
Một thư viện nữa khá hấp dẫn là
thư viện nhà ông Mohamed Lemine ould El-Hamoni. Ông đang giữ
khoảng 700 cuốn sách, trong đó nổi bật nhất là một cuốn sách ngữ pháp
Ảrập hiếm do học sĩ Al-Fiat Ibn Malik thế kỷ 16 viết và ghi lại tất cả
các cấu trúc ngữ pháp Ảrập dưới dạng một bài thơ 1.000 khổ.
Do điều kiện vật chất hạn hẹp, nhiều
thư viện ở Chinguetti đã bị hư hoại. Trước tình trạng này, chính phủ
Mauritania và quốc tế đã có nhiều chính sách giúp đỡ. Cứ hai tuần, lại
có các phái đoàn quốc tế và UNESCO đến khảo sát. UNESCO đã xây dựng một
trung tâm thư viện tại đây và mời các gia đình tới trưng bày sách. Theo
điều tra của Viện nghiên cứu khoa học IMRS tại thủ đô Nouakchott, trên
cả nước này hiện có 600 thư viện tư, 80% chưa danh tính và đang giữ
khoảng 40.000 cuốn sách cổ. Vì vậy, UNESCO và Ngân hàng Thế giới đã
dành 5 triệu USD để mở lớp dạy thủ thư bảo quản toàn bộ các sách cổ của
Mauritania.
Nổi tiếng như vậy, nên hàng năm đều có hàng nghìn người nước ngoài
tới tham quan các thư viện ở Chinguetti. Thậm chí trong các chuyến du
lịch khám phá sa mạc 17 cũng không thể thiếu ngày thăm các thư viện gia
đình ở Chinguetti. Chỉ cần xin phép gia chủ, không chỉ được xem sách mà
còn được gia chủ khoản đãi món gân lạc đà và mỳ nấu thịt.
Mạnh
Cường