Kiểm định chất lượng đào tạo đại học - Thời cơ và thách thức đối với các thư viện đại học Việt Nam (ThS. Nguyễn Văn Hành, Trung tâm TT-TV ĐHQGHN)

        Để đảm bảo chất lượng đào tạo đại học, đã từ lâu các nước phát triển trên thế giới đã tiến hành kiểm định chất lượng đào tạo đại  học trong trường đại học  (gọi tắt là kiểm định chất lượng đại học - KĐCLĐH) theo những bộ tiêu chuẩn khác nhau. Công việc này được tiến hành định kỳ và do những tổ chức độc lập tiến hành để đảm bảo tính khác quan. Ở nước ta, tháng 12 năm 2004, Bộ giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quy định tạm thời về kiểm định chất lượng trường đại học. Năm 2005, ĐHQGHN, do đặc thù của mình cũng ban hành một bộ tiêu chuẩn KĐCLĐH riêng. Cho đến nay đã có 20 trường đại học trong cả nước tiến hành kiểm định mang tính tự nguyện theo bộ tiêu chuẩn trên, đã hoàn tất khâu đánh giá trong (tự đánh giá). Sau thời gian thí điểm, Bộ GD&ĐT sẽ tiến hành kiểm định bắt buộc đối với tất cả các trường đại học.

        Chất lượng của hoạt động thông tin- thư viện trong trường đại học là một trong những tiêu chuẩn được nêu trong bộ tiêu chuẩn KĐCLĐH. Bài viết này đề cập đến  tiêu chuẩn về thư viện đại học mà các bộ tiêu chuẩn KĐCLĐH yêu cầu, có đối chiếu với thực tiễn hiện nay của các thư viện đại học và nêu ra những cơ hội và thách thức đối với các TVĐH nước ta trước yêu cầu mới này.

1.   Vài nét về kiểm định chất lượng đại học

      Chất lượng là một khái niệm có ý nghĩa đối với những người hưởng lợi tuỳ thuộc vào quan niệm của những người đó tại một thời điểm nhất định và theo các mục đích, mục tiêu đã được đề ra vào thời điểm đó; là sự đáp ứng với mục tiêu đã đặt ra và mục tiêu đó phải phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội.

  Như vậy, chất lượng trường đại học là sự đáp ứng mục tiêu đề ra của trường đại học, nhưng mục tiêu này phải đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế-xã hội đất nước. Người hưởng lợi chất lượng đại học ở đây chính là người học (học sinh, sinh viên), phụ huynh và người tài trợ (ở nước ta chủ yếu là nhà nước). Tuy nhiên cũng còn tuỳ thuộc vào quan niệm của người hưởng lợi [3].

 Trong giáo dục đại học (GD ĐH), đảm bảo chất lượng được xác định như các hệ thống, chính sách, thủ tục quy trình, hành động và thái độ được xác định từ trước nhằm đạt được, duy trì, giám sát và củng cố chất lượng. Nói cách khác, đảm bảo chất lượng GD ĐH là toàn bộ các chủ trương, chính sách, mục tiêu, cơ chế quản lí, các hoạt động, điều kiện nguồn lực, cùng những biện pháp khác để duy trì, nâng cao chất lượng giáo dục nhằm đáp ứng mục tiêu đề ra.

       Kiểm định chất lượng là một quá trình đánh giá ngoài nhằm đưa ra một quyết định công nhận một trường đại học hay một chương trình đào tạo của nhà trường đáp ứng các chuẩn mực quy định. Các bước kiểm định gồm: 1. Tự đánh giá; 2. Đánh giá ngoài; 3. Công bố kết quả kiểm định. Để kiểm định chất lượng  đại học cần phải có bộ tiêu chuẩn KĐCL. Đây là bộ tiêu chuẩn KĐCL mà yêu cầu trường đại học phải đáp ứng để hoàn thành mục tiêu đề ra. Mỗi tiêu chuẩn trong bộ tiêu chuẩn KĐCL có một số tiêu chí, mỗi tiêu chí có thể đo bằng nhiều mức khác nhau, thấp nhất là đạt yêu cầu.

        Ở nước ta, trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm của các nước về KĐCLĐH và từ thực tiễn GD ĐH Việt Nam, đã có 2 bộ tiêu chuẩn KĐCLĐH được ban hành. Đó là Qui định tạm thời về kiểm định chất lượng trường đại học (ban hành kèm theo Quyết định số:38/2004/QĐ-BGD&ĐT ngày 02 tháng 12 năm 2004 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT) - gọi tắt là Bộ tiêu chuẩn KĐCLĐH của Bộ GD&ĐT, gồm 10 tiêu chuẩn, mỗi tiêu chuẩn được đánh giá bằng 2 mức. Mức 1 là mức đạt được yêu cầu; mức 2 là mức đạt cao hơn yêu cầu.

        Bộ tiêu chuẩn kiểm định chất lượng đơn vị đào tạo đại học ĐHQGHN (ban hành theo Quyết định số 05/2005/QĐ-KĐCL ngày 13 tháng 12 năm 2005 của Giám đốc ĐHQGHN)- gọi tắt là Bộ tiêu chuẩn KĐCLĐH của ĐHQGHN. Bộ tiêu chuẩn KĐCLĐH này có 10 tiêu chuẩn, 53 tiêu chí; mỗi tiêu chuẩn có 4 mức đánh giá. Mức 1 và 2 tương ứng với mức trong Bộ tiêu chuẩn của Bộ GD&ĐT, mức 3 và 4 do ĐHQGHN xây dựng riêng trên cơ sở các tiêu chuẩn KĐCLĐH khu vực và thế giới. Đó là các tiêu chuẩn kiểm định của Mạng lưới các trường đại học trong khối ASEAN (AUN) kết hợp với các tiêu chuẩn kiểm định của Hiệp hội các trường đại học ở vùng Đông Bắc Hoa kỳ (nơi có Đại học Harvard, Đại học MIT…).

-         Mức 1: Cần phải thống kê đội ngũ nhân viên thư viện theo quản lí nhân sự thông thường; tỷ lệ nhân viên thư viện trên trung bình chung số lượng độc giả hàng ngày (thống kê theo năm); tỷ lệ đầu sách và tạp chí trên nhân viên thư viện hàng năm.

-         Mức 2: Ngoài thống kê văn bằng chứng chỉ của đội ngũ nhân viên thư viện, còn phải thống kê kết quả định kì khảo sát ý kiến độc giả về nhu cầu của họ và hiệu quả của phục vụ thư viện; các lớp hướng dẫn độc giả sử dụng thư viện,…

-         Mức 3: Phải minh chứng văn bản về chế độ đào tạo bồi dưỡng cán bộ thư viện; kế hoạch đầu tư, hỗ trợ tài chính cho đào tạo CBTV; báo cáo đánh giá hàng năm về vấn đề này,…

-         Mức 4: Quy định về công tác đánh giá CBTV; các phiếu chuẩn để đánh giá, kế hoạch thực hiện, báo cáo công tác đánh giá CBTV; khảo sát ý kiến CBTV về các quy định liên quan và hiệu quả của các quy định về đánh gía CBTV và cả các thay đổi sau đánh giá.

-         Mức 1: Ngoài các thống kê minh chứng thông thường của nghiệp vụ thư viện, cần phải có minh chứng về số đầu sách cho từng ngành đào tạo trong trường đại học; tỷ lệ đầu sách  chuyên ngành trên số lượng sinh viên chuyên ngành,… Đây là những minh chứng không dễ gì mà tìm được nếu thư viện đại học vẫn cứ thống kê báo cáo theo lối thông thường lâu nay.

-         Mức 2: Các minh chứng ở mức 2, nhằm làm rõ trình độ áp dụng công nghệ thông tin trong công tác thư viện của thư viện đại học được kiểm định, như khả năng tra cứu trên máy tính, khả năng lưu giữ nguồn tin điện tử nội sinh của nhà trường (các báo cáo kết quả NCKH, các chuyên khảo dạng đĩa CD); khả năng liên kết trao đổi tài liệu với các trường đại học, viện nghiên cứu khác (chủ yếu là trong nước),…

-         Mức 3: chủ yếu là các minh chứng về hoạt động liên kết với các trường đại học các nước trong khu vực về trao đổi tài liệu khoa học; văn bản cam kết về cho phép khai thác thư viện điện tử của các trường đại học khu vực; phí sử dụng mạng thư viện điện tử của các trường đại học trong khu vực.

-         Mức 4: các minh chứng như mức 3 nhưng ở mức độ liên kết với các thư viện trường đại học lớn trên thế giới; quyền truy nhập vào các nguồn tin điện tử Online, đặc biệt chú trọng khai thác các tạp chí khoa học điện tử lớn trên thế giới.